आज का श्लोक, ’राजन्’ / ’rājan’

आज का श्लोक,  ’राजन्’ /  ’rājan’ 
__________________________

’राजन्’ /  ’rājan’  - हे राजा!

 

अध्याय 11, श्लोक 9,

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥
--
(एवं उक्त्वा ततः राजन् महायोगेश्वरः हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपं-ऐश्वरम् ॥)
--
भावार्थ :
ऐसा कहते हुए, तब हे राजन् ! महायोगेश्वर श्रीहरि अर्थात् भगवान् श्रीकृष्ण ने अर्जुन के समक्ष अपने परम ईश्वरीय रूप को दिखलाया ।
--
अध्याय 18, श्लोक 76,

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥
--
(राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुतम् ।
केशव अर्जुनयोः पुण्यम् हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥)
--
भावार्थ :
(सञ्जय धृतराष्ट्र को संबोधित करते हुए कहते हैं,)
हे राजन् भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुन के इस अद्भुत् पावन संवाद को पुनः पुनः स्मरण करते हुए मैं बारम्बार हर्षित हो रहा हूँ ।
--
अध्याय 18, श्लोक 77,

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥
--
(तत् च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपम् अति-अद्भुतम् हरेः ।
विस्मयः मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥)
--
भावार्थ :
हे राजन्! (और इसी प्रकार,) भगवान् श्री हरि के उस अत्यन्त आश्चर्यजनक रूप को भी बारम्बार स्मरण करते हुए मैं पुनः पुनः हर्षित हो रहा हूँ ।
--
’राजन्’ /  ’rājan’ - O King!,

Chapter 11, śloka 9,

evamuktvā tato rājan
mahāyogeśvaro hariḥ |
darśayāmāsa pārthāya
paramaṃ rūpamaiśvaram ||
--
(evaṃ uktvā tataḥ rājan 
mahāyogeśvaraḥ hariḥ |
darśayāmāsa pārthāya
paramaṃ rūpaṃ-aiśvaram ||)
--
Meaning :
O King! saying these words, to arjuna, bhagavān śrīkṛṣṇa, the Great Lord of Yoga-vidyA, revealed His Majestic Divine Form to him.
--
Chapter 18, śloka 76,

rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya
saṃvādamimamadbhutam |
keśavārjunayoḥ puṇyaṃ
hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ||
--
(rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya
saṃvādam imam adbhutam |
keśava arjunayoḥ puṇyam
hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ||)
--
Meaning :
(sanñjaya, narrating to king dhṛtarāṣṭra, about the happenings at the battlefield, said:)
O King!, remembering repeatedly this mystic sacred conversation between the Lord and arjuna, again and again I feel elated.
--
Chapter 18, śloka 77,

tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya
rūpamatyadbhutaṃ hareḥ |
vismayo me mahān rājan-
hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ||
--
(tat ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya
rūpam ati-adbhutam hareḥ |
vismayaḥ me mahān rājan 
hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ||)
--
Meaning :
sañjaya, narrating the happenings at the battlefield said to dhṛtarāṣṭra, said, :
O King!, remembering repeatedly this mystic sacred conversation between the Lord and arjuna, again and again I feel elated.
--

आज का श्लोक, ’रूपम्’ / ’rūpam’

आज का श्लोक, ’रूपम्’ / ’rūpam’
________________________

’रूपम्’ / ’rūpam’ - रूप, रूप को,

अध्याय 11, श्लोक 3,

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥
--
(एवम् एतत् यथा आत्थ त्वम् आत्मानम् परमेश्वर ।
द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरम् पुरुषोत्तम ॥)
--
भावार्थ :
हे परमेश्वर! इस प्रकार से जैसा आप अपना वर्णन करते हैं, आपके उस ईश्वरीय रूप को देखने की इच्छा मैं करता हूँ, हे पुरुषोत्तम!
--
टिप्पणी :
आत्थ > ’ब्रू’ -कहना, लट् लकार, (वर्तमान काल) मध्यम पुरुष एकवचन । आत्थ - आप कहते हैं ।
--
अध्याय 11, श्लोक 9,

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥
--
(एवं उक्त्वा ततः राजन् महायोगेश्वरः हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमम् रूपम्-ऐश्वरम् ॥)
--
भावार्थ :
ऐसा कहते हुए, तब हे राजन् ! महायोगेश्वर श्रीहरि अर्थात् भगवान् श्रीकृष्ण ने अर्जुन के समक्ष अपने परम ईश्वरीय रूप को दिखलाया ।
--

अध्याय 11, श्लोक 20,

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि

व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।

दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं 

लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

--

(द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरम् हि

व्याप्तम् त्वया एकेन दिशः च सर्वाः ।

दृष्ट्वा अद्भुतम् रूपम् उग्रम् तव इदम्

लोकत्रयम् प्रव्यथितम् महात्मन् ॥)

--

भावार्थ :

स्वर्ग तथा पृथ्वी के मध्य का यह सम्पूर्ण आकाश, एवं सभी दिशाएँ भी आपसे ही परिपूर्ण हैं । और हे महात्मन् ! आपके इस उग्र अद्भुत् रूप को देखकर लोकत्रय अत्यन्त व्यथित हो रहा है ।

--

अध्याय 11, श्लोक 23,

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं

महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।

बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं

दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

--

(रूपम् महत् ते बहुवक्त्र्-नेत्रम्

महाबाहो बहुबाहु-ऊरु-पादम् ।

बहु-उदरम् बहुदंष्ट्राकरालम्

दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ॥)

--

भावार्थ :

हे महाबाहु! आपके अनेक मुखों तथा नेत्रों युक्त, अनेक भुजाओं, जङ्घाओं तथा पैरोंवाले, अनेक उदरोंवाले एवं बहुत सी विकराल दाढ़ोंवाले इस महान् रूप को देखकर, सब लोग व्याकुल हो रहे हैं तथा मैं भी (इसी प्रकार से व्याकुल हो रहा हूँ) । 

-- 

अध्याय 11, श्लोक 45,

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा

भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।

तदेव मे दर्शय देव-रूपं 

प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

--

(अदृष्टपूर्वम् हृषितः अस्मि दृष्ट्वा ।

भयेन च प्रव्यथितम् मनः मे ।

तदेव मे दर्शय देव-रूपम्

प्रसीद  देवेश जगन्निवास ॥)

--

भावार्थ :

जैसा पूर्व में कभी नहीं देखा, (इस प्रकार का आपका स्वरूप) मैंने देखा, और (आपके इस रूप को) देखकर मैं हर्षित हूँ, किन्तु मेरा मन भय से व्याकुल हो उठा है । मुझे तो अपना वही दिव्य (सौम्य) देवरूप (पुनः) दिखलाइये, हे देवेश, हे जगन्निवास (सम्पूर्ण जगत् जिसमें आश्रय पाता है) ।

-- 

अध्याय 11, श्लोक 49,

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो 

दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।

व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं

तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥

--

(मा ते व्यथा मा च विमूढभावः

दृष्ट्वा रूपम् घोरम् ईदृक् मम इदम् ।

व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनः त्वम्

तत् एव मे रूपम् इदम् प्रपश्य ॥)

--

भावार्थ :

मेरे इस प्रकार के घोर रूप को देखकर तुम व्यथित मत होओ, और न ही व्याकुल और स्तब्ध । और सर्वथा निर्भय होकर प्रीतियुक्त मन से, मेरे उसी* इस रूप को तुम पुनः देखो । 

--

अध्याय 11, श्लोक 50,

सञ्जय उवाच :

इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा

स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।

आश्वासयामास च भीतमेनं

भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥

--

(इति-अर्जुनम् वासुदेवः तथा-उक्त्वा

स्वकम् रूपम् दर्शयामास भूयः ।

आश्वासयामास च भीतम्-एनम्

भूत्वा पुनः सौम्यवपुः महात्मा ॥)

--      

अर्जुन से वासुदेव (भगवान् श्रीकृष्ण) ने इस प्रकार कहकर पुनः अपने निज (चतुर्भुज) स्वरूप का दर्शन दिया । भयभीत-चित्त अर्जुन के समक्ष महात्मा श्रीकृष्ण ने तब सौम्यरूप धारण कर अर्जुन को धीरज प्रदान किया ।

--

अध्याय 11, श्लोक 51,

--

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।

इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥

--

(दृष्ट्वा- इदम् मानुषं रूपम् तव सौम्यं जनार्दन ।

इदानीम्-अस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥)

--

भावार्थ : हे जनार्दन! आपके इस सौम्य और मनोहारी मानव-रूप को देखने के बाद अब मैं पुनः अपने को अपनी स्वाभाविक अवस्था में और प्रसन्न अनुभव कर रहा हूँ ।

--

अध्याय 11, श्लोक 52,

श्रीभगवानुवाच :

सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।

देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

--

(सुदुर्दर्शम् इदम् रूपम् दृष्टवान् असि यत् मम ।

देवाः अपि अस्य रूपस्य नित्यम् दर्शनकाङ्क्षिणः ॥)

--

भावार्थ :

भगवान् श्रीकृष्ण ने कहा :

तुमने मेरे जिस अत्यन्त भव्य, सुदर्शन (चतुर्भुज) स्वरूप का दर्शन किया, देवता भी इस रूप के दर्शन करने की नित्य अभिलाषा रखते हैं ।  

--

’रूपम्’ / ’rūpam’ - form,

 

Chapter 11, śloka 3,

evametadyathāttha tvam-

ātmānaṃ parameśvara |

draṣṭumicchāmi te rūpam-

aiśvaraṃ puruṣottama ||

--

(evam etat yathā āttha tvam 

ātmānam parameśvara |

draṣṭum icchāmi te rūpam 

aiśvaram puruṣottama ||)

--

Meaning :

O Lord Supreme! As You have already described about You, You Are verily of the Form Divine, and I aspire to behold Your That Great Cosmic Form, O Supreme Being (puruṣottama)! 

-- 

Chapter 11, śloka 9,

evamuktvā tato rājan

mahāyogeśvaro hariḥ |

darśayāmāsa pārthāya 

paramaṃ rūpamaiśvaram ||

--

(evaṃ uktvā tataḥ rājan 

mahāyogeśvaraḥ hariḥ |

darśayāmāsa pārthāya 

paramam rūpam-aiśvaram ||)

--

Meaning :

O King! saying these words, to arjuna, bhagavān śrīkṛṣṇa, the Great Lord of Yoga-vidyA, revealed His Majestic Divine Form to him. 

--

Chapter 11, śloka 20, 

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi

vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |

dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ 

lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

--

(dyāvāpṛthivyoḥ idam antaram hi

vyāptam tvayā ekena diśaḥ ca sarvāḥ |

dṛṣṭvā  adbhutam rūpam ugram tava idam

lokatrayam pravyathitam mahātman ||)

--

Meaning :

This space between the heaven and the earth, and all the directions are pervaded by You alone.  Seeing Your this terrible awe-some form, the three worlds are greatly perturbed O Great Lord!

--

Chapter 11, śloka 23,

rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ

mahābāho bahubāhūrupādam |

bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ

dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

--

(rūpam mahat te bahuvaktr-netram

 mahābāho bahubāhu-ūru-pādam |

bahu-udaram bahudaṃṣṭrākarālam

dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāḥ tathā aham ||)

--

Meaning : 

Seeing Your Magnificent Form, embodied with many faces, many eyes, with many arms, thighs, feet, with as many bellies, and mouths gaping with fierce jaws, O mahābāhu (Of mighty arms)! the worlds tremble and I too with them, O Lord!   

-- 

Chapter 11, śloka 45,

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito:'smi dṛṣṭvā

bhayena ca pravyathitaṃ mano me |

tadeva me darśaya deva-rūpaṃ 

prasīda deveśa jagannivāsa ||

--

(adṛṣṭapūrvam hṛṣitaḥ asmi dṛṣṭvā |

bhayena ca pravyathitam manaḥ me |

tadeva me darśaya deva-rūpam

prasīda  deveśa jagannivāsa ||)

--

Meaning :

I saw Your form that was never seen before this, and having seen this form, though I am delighted, my mind is greatly agitated. O Lord of the Divine Beings (deveśa) ! Show me Your that serene form,  in which you always appeared for me before this, O Shelter to the whole world (jagannivāsa)! 

-- 

Chapter 11, śloka  49,

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo 

dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam |

vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ

tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||

--

(mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvaḥ

dṛṣṭvā rūpam ghoram īdṛk mama idam |

vyapetabhīḥ prītamanāḥ punaḥ tvam

tat eva me rūpam idam prapaśya ||)

--

Meaning :

Having seen My terrible form of this kind, you were troubled, now calm down and put aside your agony and distress, let the fear gone and with a heart loving and happy, see again My that same, this very form.    

-- 

Chapter 11, shloka 50,

--

sañjaya uvāca :

ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā

svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ |

āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ

bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||

--

(iti-arjunam vāsudevaḥ tathā-uktvā

svakam rūpam darśayāmāsa bhūyaḥ |

āśvāsayāmāsa ca bhītam-enam

bhūtvā punaḥ saumyavapuḥ mahātmā ||)

--      

Meaning :

sañjaya said ;   

Speaking thus to arjuna, vAsudeva (kriShNa) again showed to arjuna His usual form. Having thus resumed His Graceful and Elegent appearance, He comforted arjuna, who was so terrified a moment ago.

--

Chapter 11, śloka 51,

dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ 

tava saumyaṃ janārdana |

idānīmasmi saṃvṛttaḥ 

sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||

--

(dṛṣṭvā- idam mānuṣaṃ rūpam 

tava saumyaṃ janārdana |

idānīm-asmi saṃvṛttaḥ 

sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||)

--

Meaning :

arjuna said :

O  janārdana (Lord śrīkṛṣṇa)! Seeing Your gentle, amiable human form, I am now calm and comfortable again.

--

Chapter 11, śloka 52,

śrībhagavānuvāca :

sudurdarśamidaṃ rūpaṃ 

dṛṣṭavānasi yanmama |

devā apyasya rūpasya 

nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||

--

(sudurdarśam idam rūpam 

dṛṣṭavān asi yat mama |

devāḥ api asya rūpasya 

nityam darśanakāṅkṣiṇaḥ ||)

--

Meaning :

Lord śrīkṛṣṇa  said :

arjuna! it is very difficult to see My this serene form (caturbhuja) that you saw just now. Even the Gods too ever long for having a glance of that.

--

आज का श्लोक, ’सञ्जयः’ / ’sañjayaḥ’

आज का श्लोक,  ’सञ्जयः’ /  ’sañjayaḥ’
_________________________________

 ’सञ्जयः’ /  ’sañjayaḥ’ - संजय,

अध्याय 1, श्लोक 2,
सञ्जय उवाच :
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत ॥
--
(दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम् व्यूढम् दुर्योधनः तदा ।
आचार्यम् उपसङ्गम्य राजा वचनम् अब्रवीत ॥)
--
भावार्थ :
पाण्डवों की व्यूहबद्ध सेना को देखकर तब, आचार्य द्रोण के पास जाकर राजा दुर्योधन ने यह वचन कहा :
--
अध्याय 1, श्लोक 24,

सञ्जय उवाच -
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥
--
(एवम्-उक्तः हृषीकेशः गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥)
--
भावार्थ :
सञ्जय ने कहा  - हे भारत (हे धृतराष्ट्र)! गुडाकेश (अर्जुन) द्वारा इस प्रकार से (गत श्लोक में जैसा वर्णित है, उस क्रम में ) कहे जाने पर, हृषीकेश (श्रीकृष्ण भगवान्) ने  दोनों सेनाओं के मध्य रथ खड़ा कर यह कहा , ...
--
अध्याय 1, श्लोक 47,
सञ्जय उवाच :
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥
--
(एवम् उक्त्वा अर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थे उपाविशत् ।
विसृज्य सशरम् चापम् शोकसंविग्नमानसः ॥)
--
भावार्थ :
शोक से संविग्न (उद्विग्न) मन से  ऐसा कहकर अर्जुन रणभूमि में बाण-सहित धनुष को त्यागकर रथ के पिछले भाग में  बैठ गया ।
--


अध्याय 2, श्लोक 1,
सञ्जय उवाच :
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥
--
(तम् तथा कृपया-आविष्टम्-अश्रुपूर्ण- आकुल-ईक्षणम् ।
विषीदन्तम् इदम् वाक्यम् उवाच मधुसूदन ॥)
--
भावार्थ :
संजय बोले :
इस प्रकार शोक करते हुए, विह्वल, अश्रुपूर्ण नेत्र तथा व्याकुल दृष्टि से युक्त उन्हें (अर्जुन को), मधुसूदन (भगवान् श्रीकृष्ण) ने यह वचन कहे :
--

अध्याय 2, श्लोक 9,
सञ्जय उवाच :
एवमुक्त्वा हृषीकेशमं गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं  बभूव ह ॥
--
(एवम् उक्त्वा  हृषीकेशम्  गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्ये इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीम् बभूव ह ॥)
--
भावार्थ :
'मैं युद्ध नहीं करूँगा';
- परंतप गुडाकेश (अर्जुन) भगवान् श्रीकृष्ण से इस प्रकार से कहकर मौन हो गया ।
--

अध्याय 11, श्लोक 9,
सञ्जय उवाच :
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥
--
(एवं उक्त्वा ततः राजन् महायोगेश्वरः हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपं-ऐश्वरम् ॥)
--
भावार्थ :
सञ्जय बोले :
ऐसा कहते हुए, तब हे राजन् ! महायोगेश्वर श्रीहरि अर्थात् भगवान् श्रीकृष्ण ने अर्जुन के समक्ष अपने परम ईश्वरीय रूप को दिखलाया ।
--

अध्याय 11, श्लोक 35,
सञ्जय उवाच :
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥
--
(एतत् श्रुत्वा वचनं केशवस्य
कृताञ्जलिः वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूयः एव आह कृष्णम्
सगद्गदम् भीतभीतः प्रणम्य ॥)
--
भावार्थ :
केशव (विष्णु / हरि / श्रीकृष्ण) के इस वचन को सुनकर, काँपते हुए, किरीटधारी अर्जुन ने हाथ जोड़कर, नमस्कार करते हुए, उन्हें प्रणाम करते हुए, फिर भी अत्यन्त भयभीत होकर, भगवान् श्रीकृष्ण से गद्गद वाणी से ये वचन कहे :
--

अध्याय 11, श्लोक 50,
सञ्जय उवाच :
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतमेनं
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥
--
(इति-अर्जुनम् वासुदेवः तथा-उक्त्वा
स्वकम् रूपम् दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतम्-एनम्
भूत्वा पुनः सौम्यवपुः महात्मा ॥)
--    
अर्जुन से वासुदेव (भगवान् श्रीकृष्ण) ने इस प्रकार कहकर पुनः अपने निज (चतुर्भुज) स्वरूप का दर्शन दिया । भयभीत-चित्त अर्जुन के समक्ष महात्मा श्रीकृष्ण ने तब सौम्यरूप धारण कर अर्जुन को धीरज प्रदान किया ।
--
अध्याय 18, श्लोक 74,
सञ्जय उवाच :
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥
--
(इति अहम् वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादम् इदम् अश्रौषम् अद्भुतम् रोमहर्षणम् ॥)
--
भावार्थ :
सञ्जय ने कहा :
इस प्रकार मैंने श्री वासुदेव (कृष्ण) तथा महात्मा अर्जुन के (मध्य हुए) इस अद्भुत् रहस्ययुक्त रोमाञ्चकारी संवाद को सुना ।
--
’सञ्जयः’ /  ’sañjayaḥ’ - sañjaya,

Chapter 1, śloka 2,
sañjaya uvāca -

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ
vyūḍhaṃ duryodhanastadā |
ācāryamupasaṅgamya
rājā vacanamabravīta ||
--
(dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkam
vyūḍham duryodhanaḥ tadā |
ācāryam upasaṅgamya
rājā vacanam abravīta ||)
--
Meaning :
sañjaya, said (to king dhṛtarāṣṭra,)
Seeing the army of the pāṇḍavas arrayed for fighting the battle, king duryodhana then approached  to his teacher (ācārya-droṇa), and spoke thus:
--


Chapter 1, śloka 24,
sañjaya uvāca -

evamukto hṛṣīkeśo
guḍākeśena bhārata |
senayorubhayormadhye
sthāpayitvā rathottamam ||
--
(evam-uktaḥ hṛṣīkeśaḥ
guḍākeśena bhārata |
senayoḥ ubhayoḥ madhye
sthāpayitvā rathottamam ||)
--
Meaning :
sañjaya, said (to king dhṛtarāṣṭra,)
O bhArata (King dhRtaraShTra)! being thus addressed by guDAkesha (arjuna), hRShikesha (Lord shrIkRShNa) brought forth the magnificent chariot in the middle of both armies.
--

Chapter 1, śloka 47 ,
sañjaya uvāca :
evamuktvārjunaḥ saṅkhye
rathopastha upāviśat |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ
śokasaṃvignamānasaḥ ||
--
(evam uktvā arjunaḥ saṅkhye
rathopasthe upāviśat |
visṛjya saśaram cāpam
śokasaṃvignamānasaḥ ||)
--
Meaning :
In the battlefield, arjuna with heavy, grief-ridden mind saying thus, put away the bow with the arrow aside and sat silent in the rear-part of the chariot.
--


Chapter 2, śloka 1,

sañjaya uvāca :
taṃ tathā kṛpayāviṣṭam-
aśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyam-
uvāca madhusūdanaḥ ||
--
(tam tathā kṛpayā-āviṣṭam
aśrupūrṇa- ākula-īkṣaṇam |
viṣīdantam idam vākyam
uvāca madhusūdana ||)
--
Meaning :
sañjaya said :
To him, grieving arjuna, who was thus overcome by grief, dejected, confused, and full of tears, madhusūdana (Lord śrīkṛṣṇa) spoke thus :
--

Chapter 2, śloka 9,
sañjaya uvāca :
evamuktvā hṛṣīkeśamaṃ
guḍākeśaḥ paraṃtapa |
na yotsya iti govindam-
uktvā tūṣṇīṃ  babhūva ha ||
--
(evam uktvā  hṛṣīkeśam
guḍākeśaḥ paraṃtapa |
na yotsye iti govindam
uktvā tūṣṇīm babhūva ha ||)
--
Meaning :
Saying so to śrīkṛṣṇa, The paraṃtapa, the great ascetic arjuna, expressed his decision to with-draw from the war, and became silent.
--

Chapter 11, śloka 9,
evamuktvā tato rājan
mahāyogeśvaro hariḥ |
darśayāmāsa pārthāya
paramaṃ rūpamaiśvaram ||
--
(evaṃ uktvā tataḥ rājan
mahāyogeśvaraḥ hariḥ |
darśayāmāsa pārthāya
paramaṃ rūpaṃ-aiśvaram ||)
--
Meaning :
O King! saying these words, to arjuna, bhagavān śrīkṛṣṇa, the Great Lord of Yoga-vidyA, revealed His Majestic Divine Form to him.
--

Chapter 11, śloka 35,
sañjaya uvāca :
etacchrutvā vacanaṃ keśavasya
kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī |
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ
sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||
--
(etat śrutvā vacanaṃ keśavasya
kṛtāñjaliḥ vepamānaḥ kirīṭī |
namaskṛtvā bhūyaḥ eva āha kṛṣṇam
sagadgadam bhītabhītaḥ praṇamya ||)
--
Meaning :
sañjaya said :
arjuna, (with his crown upon the head,) trembling with ecstacy and frightened, hearing these words from keśava / śrīkṛṣṇa,  prostrated with joined palms before the Lord once again, spoke thus to Him in a choked voice, ...
--

Chapter 11, śloka 50,
sañjaya uvāca :
ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā
svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ |
āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ
bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||
--
(iti-arjunam vāsudevaḥ tathā-uktvā
svakam rūpam darśayāmāsa bhūyaḥ |
āśvāsayāmāsa ca bhītam-enam
bhūtvā punaḥ saumyavapuḥ mahātmā ||)
--    

Meaning :
sañjaya said ;  
Speaking thus to arjuna, vAsudeva (kriShNa) again showed to arjuna His usual form. Having thus resumed His Graceful and Elegent appearance, He comforted arjuna, who was so terrified a moment ago.
--

Chapter 18, śloka 74 ,
sañjaya uvāca :
ityahaṃ vāsudevasya
pārthasya ca mahātmanaḥ |
saṃvādamimamaśrauṣam-
adbhutaṃ romaharṣaṇam ||
--
(iti aham vāsudevasya
pārthasya ca mahātmanaḥ |
saṃvādam idam aśrauṣam
adbhutam romaharṣaṇam ||)
--
Meaning :
sañjaya said :
Thus I heard this thrilling and mystic conversation between śrī vāsudeva ( Lord śrī kṛṣṇa) and mahātmā arjuna, the great soul.  
--

आज का श्लोक / ’हरिः’/ 'hariH'

आज का श्लोक / ’हरिः’/ 'hariH' 
--
अध्याय 11, श्लोक 9,
__________________
हरिः - श्रीकृष्ण (ने)
--
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥
--
(एवं उक्त्वा ततः राजन् महायोगेश्वरः हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपं-ऐश्वरम् ॥)
--
ऐसा कहते हुए, तब हे राजन् ! महायोगेश्वर श्रीहरि अर्थात् भगवान् श्रीकृष्ण ने अर्जुन के समक्ष अपने परम ईश्वरीय रूप को प्रकट किया ।
--
’हरिः’/ 'hariH' 
Chapter 11, shloka 9,
--
evamuktvA tato rAjan-
mahAyogaishvaro hariH |
darshayAmAsa pArthAya
paramaM rUpamaishvaraM ||
--
’हरिः’/ 'hariH'  - ShriKrishna (nominative case)
--
Meaning :
O King!) saying these words, to Arjuna, SriKrishna, the Great Lord of Yoga-vidyA, revealed His Majestic Divine Form to him.
--