Thursday, October 2, 2014

आज का श्लोक, ’योधाः’ / ’yodhāḥ’

आज का श्लोक, ’योधाः’ / ’yodhāḥ’ 
__________________________

’योधाः’ / ’yodhāḥ’ - युद्ध करनेवाले,

अध्याय 11, श्लोक 32,

श्रीभगवानुवाच :

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥
--
(कालः अस्मि लोकक्षयकृत्-प्रवृद्धः लोकान्-समाहर्तुम्-इह प्रवृत्तः ।
ऋते-अपि त्वाम् न भविष्यन्ति सर्वे ये अवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥
--
भावार्थ :
भगवान् श्रीकृष्ण उवाच :
लोकों का विनाश करने के लिए विवर्धित काल हूँ, इन लोकों का भक्षण करने हेतु प्रवृत्त हूँ, प्रतिपक्षियों की सेना में विद्यमान ये जो योद्धा हैं,  तुम्हारे बिना भी  वे समाप्त होंगे ही,...।
--  

’योधाः’ / ’yodhāḥ’ - the warriors,

Chapter 11, śloka 32,

śrībhagavānuvāca :

kālo:'smi lokakṣayakṛtpravṛddho
lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ |
ṛte:'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve |
ye:'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||
--
(kālaḥ asmi lokakṣayakṛt-pravṛddhaḥ
lokān-samāhartum-iha pravṛttaḥ |
ṛte-api tvām na bhaviṣyanti sarve
ye avasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||
--
Meaning :
bhagavān śrīkṛṣṇa said :
The mighty kāla, -Time  I AM, The destroyer of the world, and now I AM here to annihilate these worlds. Even without you (O arjuna), Those warriors arrayed in the enemy's ranks shall be no more.
--

आज का श्लोक, ’योनिषु’ / ’yoniṣu’

आज का श्लोक, ’योनिषु’ / ’yoniṣu’
___________________________

’योनिषु’ / ’yoniṣu’ - योनियों में,

अध्याय 16, श्लोक 19,

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्चैव योनिषु ॥
--
(तान् अहम् द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपामि अजस्रम् अशुभान् आसुरीषि एव योनिषु ॥)
--
भावार्थ :
जैसा श्लोक 8 में कहा गया है, आसुरी सम्पदा / प्रकृति से युक्त मनुष्य मानते हैं कि इस जगत् की कोई नियामक चेतन-सत्ता (ईश्वर) नहीं है, जिससे जगत् अस्तित्व में आता हो । .... उस नियामक सत्ता (ईश्वर) से विद्वेष रखनेवाले अधम पापकर्म में रत क्रूर मनुष्यों को मैं (उनकी अपनी आत्मा, ईश्वर ही) संसार में बारम्बार आसुरी योनियों का ही जन्म देता हूँ ।
--
’योनिषु’ / ’yoniṣu’ - into the wombs,

Chapter 16, śloka 19,

tānahaṃ dviṣataḥ krūrān-
saṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmyajasramaśubhā-
nāsurīṣcaiva yoniṣu ||
--
(tān aham dviṣataḥ krūrān
saṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmi ajasram aśubhān
āsurīṣi eva yoniṣu ||)
--
Meaning :
Those sinners with āsurīṣī evil tendecies, with cruel minds, who hate the authority of Divine Cosmic Intelligence Principle that controls and regulates the whole existence, -Me, are thrown perpetually into the demonic wombs repeatedly, and they keep on suffering.
--

आज का श्लोक, ’योनिम्’ / ’yonim’

आज का श्लोक, ’योनिम्’ / ’yonim’
___________________________

’योनिम्’ / ’yonim’ - गर्भ को,

अध्याय 16, श्लोक 20,

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिं ॥
--
(आसुरीम् योनिम् आपन्नाः मूढाः जन्मनि जन्मनि ।
माम् अप्राप्य एव कौन्तेय ततः यान्ति अधमाम् गतिम् ॥)
--
भावार्थ :
वे मूढ, जन्म-जन्म में आसुरी योनि को ही प्राप्त होते हैं, अर्थात् आसुरी गर्भ से जन्म लेते हैं । वे मुझे नहीं प्राप्त होते, और हे कौन्तेय (अर्जुन) ! इसलिए वे अधम गति को ही प्राप्त हो जाते हैं
--

’योनिम्’ / ’yonim’ - through the womb of,

Chapter 16, śloka 20,

āsurīṃ yonimāpannā
mūḍhā janmani janmani |
māmaprāpyaiva kaunteya
tato yāntyadhamāṃ gatiṃ ||
--
(āsurīm yonim āpannāḥ
mūḍhāḥ janmani janmani |
mām aprāpya eva kaunteya
tataḥ yānti adhamām gatim ||)
--
Meaning :
Birth after birth, those dull-witted enter and are born in the evil wombs (āsurī yoni), and so, instead of attaining ME, keep going  to inferior and lower planes of existence.    
--

आज का श्लोक, ’योनिः’ / ’yoniḥ’

आज का श्लोक,  ’योनिः’ / ’yoniḥ’
___________________________

’योनिः’ / ’yoniḥ’ - कार्य, उद्यम,

अध्याय 14, श्लोक 3,

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥
--
(मम योनिः महत्-ब्रह्म तस्मिन् गर्भम् दधामि अहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानाम् ततो भवति भारतः ॥)
--
भावार्थ :
हे भारत (अर्जुन)! महत्-ब्रह्म-रूपी प्रकृति मेरा कार्य, उद्यम, योनि वह स्थान है, जिसमें मेरे द्वारा चेतन-समुदायरूपी गर्भ को धारण किया जाता है, और उससे ही सब भूतों की उत्पत्ति होती है ।
 --
 
’योनिः’ / ’yoniḥ’- endeavour, enterprise, nature,

Chapter 14, śloka 3,

mama yonirmahadbrahma
tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ
tato bhavati bhārata ||
--
(mama yoniḥ mahat-brahma
tasmin garbham dadhāmi aham |
sambhavaḥ sarvabhūtānām
tato bhavati bhārataḥ ||)
--
Meaning :
O bhārata, (arjuna)! mahat-brahma / prakṛti  / manifestation, is My Cosmic womb, The yoniḥ, The Cause Primal / The Origin, wherein I hold the seed of the existence. From That seed comes into existence, This all / Whole life.
--

आज का श्लोक, ’यौवनम्’ / ’yauvanam’

आज का श्लोक,
’यौवनम्’ / ’yauvanam’
___________________________

’यौवनम्’ / ’yauvanam’ - युवावस्था, जवानी,

अध्याय 2, श्लोक 13,

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥
--
(देहिनः अस्मिन् यथा देहे कौमारम् यौवनम् जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिः धीरः तत्र न मुह्यति ॥)
--
भावार्थ :
जैसे इस देह में देहधारी चेतना (जीव) को बाल्यकाल, युवावस्था तथा वृद्धावस्था प्राप्त होती है, वैसे ही उसे इस देह के (नष्ट हो जाने के) बाद अन्य देह की प्राप्ति होती है । (इसे जानकर) इस विषय में धीर मनुष्य उद्विग्न / व्याकुल नहीं होता ।
--
’यौवनम्’ / ’yauvanam’ -young-age, youth,
 
Chapter 2, śloka 13,

dehino:'sminyathā dehe
kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptir-
dhīrastatra na muhyati ||
--
(dehinaḥ asmin yathā dehe
kaumāram yauvanam jarā |
tathā dehāntaraprāptiḥ
dhīraḥ tatra na muhyati ||)
--
Meaning :
Just as the consciousness associated with this body goes through the stages of child-hood, youth and old-age, quite so, after decay of this body, acquires a new one after death. Knowing this, the one who understands this truth is never disturbed.
--

Wednesday, October 1, 2014

17/22,

आज का श्लोक,
___________________

अध्याय 17, श्लोक 22,

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ।
--
(अदेशकाले यत् दानम् अपात्रेभ्यः च दीयते ।
असत्कृतम् अवज्ञातम् तत् तामसम् उदाहृतम् ॥)
--
भावार्थ :
जो दान बिना समुचित सम्मान (सत्कार) किए, या अवहेलनापूर्वक, अनुचित स्थान-काल में या अपात्र के लिए दिया जाता है, उस दान को तामस प्रकार का कहा जाता है ।
--
Chapter 17, śloka 22,

adeśakāle yaddāna-
mapātrebhyaśca dīyate |
asatkṛtamavajñātaṃ
tattāmasamudāhṛtam |
--
(adeśakāle yat dānam
apātrebhyaḥ ca dīyate  |
asatkṛtam avajñātam
tat tāmasam udāhṛtam ||)
--
Meaning :
The help / charity given out without proper and due respect / regard, or offered with insult, without consideration of the place, time or to the one, not fit for the same, is called of the tāmasa kind.
--

17/16,

आज का श्लोक,
_____________________

अध्याय 17, श्लोक 16,

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ।
--
(मनःप्रसादः सौम्यत्वम् मौनम् आत्मविनिग्रहः
भावसंशुद्धिः इति एतत् तपः मानसम् उच्यते ॥)
--
भावार्थ :
चित्त की प्रसन्नता, स्वाभाविक शान्ति, भगवत् / आत्म-चिन्तन-परायणता, मन का विवेक द्वारा निग्रह, एवं अन्तःकरण के भावों की अत्यन्त पवित्रता इस प्रकार के तप को मानस तप कहा जाता है ।
--
Chapter 17, śloka 16,

manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ
maunamātmavinigrahaḥ |
bhāvasaṃśuddhirityetat-
tapo mānasamucyate |
--
(manaḥprasādaḥ saumyatvam
maunam ātmavinigrahaḥ
bhāvasaṃśuddhiḥ iti etat
tapaḥ mānasam ucyate ||)
--
Meaning :
Serenity and calm, inclination to contemplate about The Lord / Self, restraining the tendencies of mind with due attention over them, purity of the thought and feelings, these are called the austerities (tapa) at the level of the mind.
--

17/10,

आज का श्लोक,
_________________

अध्याय 17, श्लोक 10,

यातयामं गतरसं पूति पर्यूषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥
--
(यातयामम् गतरसम् पूति पर्यूषितम् च यत् ।
उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यम् भोजनम् तामसप्रियम् ॥)
--
भावार्थ :
जो ताजा न हो, जिसका स्वाभाविक स्वाद जा चुका हो, जो बासी हो, जो किसी दूसरे के द्वारा खाये जाने से बचा हुआ जूठा अन्न हो, जो अभक्ष्य हो, ऐसा भोजन तामसप्रकृति की प्रधानता वाले मनुष्यों को प्रिय होता है ।
--
Chapter 17, śloka 10,
yātayāmaṃ gatarasaṃ
pūti paryūṣitaṃ ca yat |
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ
bhojanaṃ tāmasapriyam ||
--
(yātayāmam gatarasam
pūti paryūṣitam ca yat |
ucchiṣṭam api ca amedhyam
bhojanam tāmasapriyam ||)
--
Meaning :
The food that is not fresh, has lost the natural flavour, is stale, is left-over by some-one, is not fit to be eaten is liked by men with tendencies of the tāmasa kind.
--

17/5,

आज का श्लोक,
_______________________

अध्याय 17, श्लोक 5,

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥
--
(अशास्त्रविहितम् घोरम् तप्यन्ते ये तपः जनाः ।
दम्भ-अहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥)
--
भावार्थ :
जो मनुष्य शास्त्र में निर्दिष्ट विधि से रहित, (मनमाने ढंग से) दम्भपूर्वक, अहंकारयुक्त, और कामना तथा आसक्ति तथा अपनी शक्ति के अभिमान से प्रेरित हुए, घोर तप करते हैं...।
--
Chapter 17, śloka 5,

aśāstravihitaṃ ghoraṃ
tapyante ye tapo janāḥ |
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ
kāmarāgabalānvitāḥ ||
--
(aśāstravihitam ghoram
tapyante ye tapaḥ janāḥ |
dambha-ahaṅkārasaṃyuktāḥ
kāmarāgabalānvitāḥ ||)
--
Meaning :
Those, who prompted by false pride and ego, associated with cravings, attachment, and to show-off their power only, but without following the system as is laid down in the scriptures,  perform severe austerities, ... .
--

9/5,

आज का श्लोक,
_______________________

अध्याय 9, श्लोक 5,

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥
--
(न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ।
भूतभृत् न च भूतस्थः मम आत्मा भूतभावनः ॥)
--
भावार्थ :
मेरे ईश्वरीय योग-सामर्थ्य को देखो कि यद्यपि ये भूत मुझमें नहीं हैं किन्तु फिर भी समस्त भूतों में उनके आधारभूत की तरह स्थित हुआ मैं ही उनका पालन-पोषण करता हूँ और मेरी आत्मा अर्थात् स्वरूप उन्हें अत्यन्त प्रिय है ।
--
टिप्पणी :
1. इसी अध्याय के श्लोक 4 में भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं :
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्वस्थितः ॥
--
(मया ततम् इदम् सर्वम् जगत् अव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्वस्थितः ॥)
--
भावार्थ :
मुझ अव्यक्तस्वरूप (निराकार) से यह सम्पूर्ण जगत् परिपूर्ण है । और सम्पूर्ण भूत मेरे ही आश्रय से मुझमें स्थित हैं, न कि मैं उनमें ।
--
टिप्पणी :
सम्पूर्ण जगत् एवम् भूत आदि अपने अस्तित्व के प्रमाण के लिए किसी चेतन सत्ता के आश्रित होते हैं, जबकि वह चेतन सत्ता अपने अस्तित्व का प्रमाण स्वयं ही है । इस प्रकार से ’चेतनता’ के सर्वव्यापक होने के तथ्य को अस्वीकार नहीं किया जा सकता । वही चेतनता किसी देह में प्राणरूप से व्यक्त होने पर उसे व्यक्ति-विशेष के रूप में अभिव्यक्त करती है । इस प्रकार से चेतनता की अभिव्यक्ति होने के पश्चात् ही ’मैं’ यह-यह, इस प्रकार का हूँ आदि भावनाएँ मन-मस्तिष्क में उत्पन्न होती हैं । इस प्रकार से परिभाषित हुआ ’व्यक्ति’, विनाशशील कल्पना मात्र है, जबकि इस कल्पना का आश्रय अविनाशी परमात्मा ।
और प्रस्तुत श्लोक में वे कहते हैं :
’... न च मत्स्थानि भूतानि’ (अर्थात् वे भूत, मुझमें नहीं हैं ।) क्या यह विरोधाभासी नहीं जान पड़ता । किन्तु अगर इन दोनों वक्तव्यों को समन्वित रूप से देखें तो विरोधाभास तत्क्षण दूर हो जाता है । यद्यपि वे भूत ’चेतन-सत्ता के आश्रित हैं , किन्तु चेतन-सत्ता स्वयं उनके आश्रित नहीं । उन भूत-समुदाय की सत्ता उस चेतन-सत्ता के आश्रय से और उसके ही अन्तर्गत है, किन्तु वह चेतन-सत्ता, उनसे सर्वथा अस्पर्शित, स्वतन्त्र है । यह है योग-ऐश्वर ।
--

2.अध्याय 10 के श्लोक 22 में भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं, :
’ ... भूतानामस्मि चेतना ॥’
इसका तात्पर्य यह हुआ कि चेतना अर्थात् सम्पूर्ण प्राणियों में अपने होने का सहज-बोध ही उस परमात्मा का प्रत्यक्ष दर्शन है । वह परमात्मा इन सब की आधारभूत चेतना होते हुए वही सब के होने का और बने रहने का आदि और आधारभूत कारण है, वही सबका पालनकर्ता है, और यह भी स्पष्ट है कि हर किसी को अपना होना, अपने प्राण सर्वाधिक प्रिय होते हैं ।
--
Chapter 9, śloka 5,

na ca matsthāni bhūtāni
paśya me yogamaiśvaram |
bhūtabhṛnna ca bhūtastho
mamātmā bhūtabhāvanaḥ ||
--
(na ca matsthāni bhūtāni
paśya me yogam aiśvaram |
bhūtabhṛt na ca bhūtasthaḥ
mama ātmā bhūtabhāvanaḥ ||)
--
Meaning :
See My Divine splendor of Yoga! These beings are not there in Me, though I AM  ever there, in the core of their very being* and I sustain them. I AM their Beloved and keep them happy.
--
*Note :
Which can be easily realized as one's own consciousness. They love their being, and their own consciousness, Though they seem to distinguish between these two aspects of MY / their own Reality, nevertheless they love ME, because they love themselves utterly.
2.To understand the purport of this śloka 5, reference to śloka 4, is very much helpful. It is suggested to the reader to find out the paradox between these two śloka-s 4 and 5, and see what is  'yogamaiśvaram', the divine-splendor that clears away this doubt / paradox.